Yaşlılık politikalarında yeni dönem: Yerinde yaşlanma ve Kadıköy örneği

MELİKE TÜRK | İSTANBUL YAŞLI BAKIM

İSTANBUL, TÜRKİYE — Üsküdar Üniversitesi bünyesinde hazırlanan kapsamlı bir araştırma, Türkiye'nin hızla yaşlanan demografik yapısı karşısında yaşlılık politikalarının sadece fiziksel bakım odaklı olmaktan çıkarılarak "yerinde yaşlanma" ve aidiyet eksenine taşınması gerektiğini bilimsel verilerle ortaya koydu.

Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Hizmet Anabilim Dalı bünyesinde, Elif Berber Tiryakioğlu tarafından hazırlanan ve Dr. Öğr. Üyesi Yüksel Bekaroğlu Doğan danışmanlığında tamamlanan “Yaşlı Kadınların Yerinde Yaşlanma Deneyimleri ve Değişen İhtiyaçları: İstanbul Kadıköy Örneği” başlıklı yüksek lisans tezi, yaşlılık olgusunu sağlık ve bakım parantezinden çıkararak çok boyutlu bir perspektifle ele alıyor. İstanbul’un en yaşlı ilçesi olan Kadıköy’de yaşayan 65 yaş ve üzeri kadınların gündelik yaşamlarına odaklanan çalışma; ev, mahalle, aidiyet, güvenlik ve bağımsızlık gibi kavramların yaşlılık dönemindeki yaşamsal önemini vurguluyor. Araştırma, modern kent yaşamında yaşlı bireylerin sadece tıbbi yardıma değil, alışık oldukları çevrede "özne" olarak kalmaya ihtiyaç duyduklarını kanıtlıyor.

Bakım ihtiyacının ötesinde bütüncül bir yaklaşım

Tez Danışmanı Dr. Öğr. Üyesi Yüksel Bekaroğlu Doğan, araştırmanın yaşlılığı yalnızca bir sağlık sorunu veya fiziksel yetersizlik hali olarak görmeyen yaklaşımının önemine dikkat çekiyor. Doğan’a göre, bir yaşlı bireyin yaşam kalitesini belirleyen unsurlar arasında ruhsal denge, sosyal ilişkilerin sürekliliği, güvenlik hissi ve yaşam alanı üzerinde söz sahibi olabilme yetisi, en az fiziksel sağlık kadar kritik bir yer tutuyor. Yaşlılık politikalarının günümüzde genellikle huzurevi veya hastane odaklı kurgulandığını belirten Doğan, bu paradigmanın "bütüncül iyilik hali" lehine değişmesi gerektiğini ifade ediyor.

"Yerinde yaşlanma" kavramı, bireyin yaşlandıkça hayatından ve alışkanlıklarından kopmadan, mümkün olduğunca kendi evinde ve mahallesinde kalabilmesini simgeliyor. Doğan, bu kavramın sadece bir barınma tercihi olmadığını; bağımsızlığın korunması, sosyal temasların devamı ve psikolojik iyi oluşun desteklenmesi anlamına geldiğini vurguluyor. Tanıdık bir çevreden koparılmanın yaşlı bireylerde yabancılaşma, kaygı ve yalnızlık hissini tetiklediği, bu durumun ise fiziksel çöküşü hızlandırdığı belirtiliyor.

Kadıköy: İstanbul'un en yaşlı ilçesinde saha analizi

Araştırma sahası olarak Kadıköy’ün seçilmesi, ilçenin demografik yapısı nedeniyle stratejik bir önem taşıyor. Türkiye genelinde 65 yaş üstü nüfus oranının yüzde 10 barajını aştığı bir dönemde, Kadıköy bu oranın iki katından fazlasına ev sahipliği yapıyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Kadıköy’de yaşayan 65 yaş ve üzeri nüfus 96 bin 252 kişiye ulaşırken, bu grubun ilçe nüfusu içindeki payı yüzde 20,99 gibi rekor bir seviyeye çıkmış durumda.

Bu veriler ışığında Kadıköy, yaşlanma deneyiminin gündelik hayat pratikleri, mahalle kültürü ve kentsel hizmetlerle olan ilişkisini anlamak için devasa bir laboratuvar niteliği taşıyor. Dr. Öğr. Üyesi Doğan, yaşlı kadınların deneyimlerinin çoğu zaman genel bir yaşlılık başlığı altında "görünmez" kılındığını, oysa kadınların yaşam boyu karşılaştıkları ekonomik ve sosyal eşitsizliklerin yaşlılıkta çok daha derinleştiğini ifade ediyor. Bu çalışma, toplumsal cinsiyet perspektifini yaşlılık çalışmalarıyla birleştirerek bu görünmez alanı aydınlatıyor.

Ev dört duvardan öte bir hafıza mekânıdır

Tezin yazarı sosyolog Elif Berber Tiryakioğlu, saha çalışmalarında karşılaştığı hikâyelerin "ev" kavramına yüklenen anlamı derinden etkilediğini belirtiyor. Tiryakioğlu’na göre birçok yaşlı kadın için ev, sadece teknik bir barınma alanı değil; eşlerin kaybedildiği, çocukların büyütüldüğü, komşularla paylaşılan yılların biriktiği bir hafıza mekânı. Yaşlı bireylerin “beni ben yapan yerden kopmak istemiyorum” şekisindeki feryadı, aslında kimliklerini koruma çabası olarak okunuyor.

Saha çalışmasında en baskın temanın "yalnızlık" olduğunu belirten Tiryakioğlu, bu durumun sadece fiziksel olarak tek başına kalmak anlamına gelmediğini; anlaşılmamak ve sosyal hayattan yavaş yavaş elini eteğini çekmek zorunda kalmak şeklinde yaşandığını aktarıyor. Komşuluk bağlarının zayıflamasıyla birlikte, yaşlı bireylerin dış dünya ile kurdukları en temel dayanışma ağlarının koptuğu görülüyor. Ayrıca, dijitalleşen kamu hizmetlerine ve randevu sistemlerine uyum sağlamada yaşanan zorluklar, yaşlı kadınların sağlık ve diğer temel hizmetlere erişiminde yeni bir "dijital engel" yaratıyor.

Kentsel dönüşümün sosyal doku üzerindeki etkisi

Kadıköy gibi kentsel dönüşümün çok hızlı ilerlediği bölgelerde, sadece binaların değil, mahallenin sosyal sermayesinin de yıkıldığı araştırmanın çarpıcı sonuçlarından biri olarak öne çıkıyor. Yüksek katlı binaların ve değişen komşuluk yapısının, yaşlı kadınların yıllar içinde inşa ettiği sosyal güvenlik ağlarını dağıttığı vurgulanıyor. Bir yaşlı için tanıdık bir esnafın veya selam veren bir komşunun varlığı, güvenlik hissini artıran en temel faktörken, dönüşümle birlikte bu aidiyet duygusu büyük bir yara alıyor.

Dr. Öğr. Üyesi Doğan, "yaş dostu şehir" yaklaşımının sadece yaşlılar için değil, tüm toplum için bir adalet gereği olduğunu savunuyor. Güvenli kaldırımlar, ulaşılabilir kamusal alanlar ve dinlenme noktalarının bulunduğu bir kent tasarımı; çocuklar, engelliler ve bakım veren aileler için de yaşam kalitesini artırıyor. Araştırma, kenti sadece genç ve sağlıklı bireylere göre tasarlamanın sosyal bir dışlanma biçimi olduğunu hatırlatıyor.

Mahalle temelli yerinde yaşlanma destek sistemi

Çalışmadan hareketle geliştirilen en somut öneri, mahalle temelli ve çok katmanlı bir "yerinde yaşlanma destek sistemi" kurulmasıdır. Dr. Öğr. Üyesi Yüksel Bekaroğlu Doğan ve Elif Berber Tiryakioğlu, yerel yönetimlerin ve merkezi hükümetin huzurevi odaklı hizmet modellerini çeşitlendirmesi gerektiğini belirtiyor.

Önerilen model; evde destek hizmetleri, gündüzlü bakım merkezleri, psikososyal destek programları ve ev içi düzenlemelerin bir bütün olarak sunulmasını içeriyor. Belediyecilik hizmetleri ile sosyal hizmet uygulamalarının entegre bir şekilde çalışması gerektiğini ifade eden araştırmacılar, yaşlı bireyin kendi mahallesinde kalarak destek alabileceği ara modellerin ivedilikle hayata geçirilmesi çağrısında bulunuyor. Sonuç olarak, Türkiye'nin değişen demografisi, yaşlıyı bir "bakım nesnesi" değil, yaşamın içinde kalan bir "özne" olarak gören yeni ve kapsayıcı bir sosyal politika vizyonunu zorunlu kılıyor.

www.istanbulyaslibakim.com